مقدمه
پنجره : نشان زندگي انسان ، چشمکي به رهگذران ، چشم ساختمان که به آدمي امکان مي دهد بدون ديده شدن به جهان خارج بنگرد ، پذيراي نور روز و پرتوهاي خورشيد که سطوح و اشيا را روشن مي کنند ، سرچشمه ي هواي تازه و گااه محل تبادل کلام و بو ... اما همچنين نوعي گسستگي در سازه ي ديوار و از اين رو ، تقطه اي است آسيب پذير ، شکننده ، حساس به دماي بيرون و راه نفوذ . پنجره از بنيان هاي معماري است . پنجره در حکم چشم ، دهان ، بيني و گوش بناست و نه تنها نقش تعيين کننده اي در ظاهر بنا دارد ، بلکه واسطه اي است که به ساکنان بنا امکان مي دهد تا مکاني را که جزئي از آن هستند ببينند ، بشنوند و حس کنند.شکل و ابعاد پنجره ها داستان درازي دارد. در کلبه هاي بدوي ، يک باز شوي کوچک نقش ورودي ، چشم انداز به جهان خارج ، منبع نور و تهويه را بازي مي کرد. گاهي يک يا دو بازشوي ساده ي ديگر نيز به آن اضافه مي شد. بعدها پنجره ي شيشه اي آمد که به ساکنان بنا امکان مي داد بدون قرار گرفتن در تاريکي ، بتوانند آن را باز و بسته کنند. تا به امروز ، شکل پنجره ها تا حدودي به فن ساختمان براي تنظيم نور و دماي داخلي ساختمان وابسته بوده است. ميزان نور رساني پنجره در نزديکي سقف چند برابر بيشتر از نور رساني آن در نزديکي زمين است از اين رو ، اگر نيازي به تامين ديد و پيوستگي فضاي داخل و خارج نبود ، با صرفه ترين پنجره ها در نزديک سقف قرار مي گرفتند.
پس پنجره از نظر طراحي سه کار انجام مي دهد : نور رساني ، تامين ديد و پيوند درون و بيرون . در بناهاي مذهبي و درونگرا پنجره بيشتر براي نور رساني طراحي مي شود. از دوره ي نوزايي (رنسانس ) ، بسياري از معماران کوشيده اند تا با تعبيه ي نورگيرها يا بازشوهايي در بالاي پنجره هاي تامين کننده ديد ، اين دو را از هم جدا کنند. هنوز رايج ترين پنجره ي سنتي ، که در ديوارهاي باربر تعبيه مي شود ، پنجره ي عمودي است که هر سه کار را در قالب يک عنصر مهماري ، با حداقل نعل درگاه ممکن انجام مي دهد. اين نوع پنجره تا قرن بيستم پنجره اي نمونه محسوب مي شد.
الته استثناهايي نيز وجود دارد . ( پنجره ي نواري ) در خانه هاي قرن هيجدهم در آپنتزل در سوئيس چيزي نيست جز راه حلي هوشمندانه به منظور تامين نور کافي براي دختران سوزن دوزي که پشت ديوار غير باربر نشسته بودند. اين پنجره بيش از هر چيز ، نمونه اي است از پنجره اي براي نور و احيانا براي ديد.
امروزه روش هاي نوين ساختماني هزاران سال کار سنتي را تهديد مي کنند : فولاد و بتن مسلح قاب هاي باربر را پديد آورده اند ، که در جاي خود ديوار هاي باربر را به صورت جداره اي غير باربر در مي آورد. نور مصنوعي محدوديت هاي نور طبيعي را از بين برده است. پنجره ي عمودي رابطه ي خود را با اقتصاد ازدست داده و بدين ترتيب به صورت يک راه حل از ميان راه حل هاي متعدد ممکن درآمده است . معماريديگر تابع جبر روش هاي محدود ساختماني نيست . در واقع ، نماي آزاد ، دهانه هاي شيشه پوش ، شکاف هاي عمودي ، پنجره هاي وسيع ، پنجره هاي دو کنج ، ايوان هاي شيشه پوش ، ديوارهاي خارجي غير باربر و امکانات ديگر ، راه حل هاي جديدي براي ساخت فضا و آرايش نور پديد آورده اند. آزادي از قيد مصالح فقط در مورد پنجره مصداق ندارد ، بلکه تمام بنا را در بر مي گيرد. اين شرايط جديد به پيشتازان عرصه ي مهماري امکان داد تا با جنبش هاي هنري انتزاعي ، همچون کوبيسم و پيوريسم ، دست دوستي دهند. شکل ساختمان که با رها شدن از قيود سنتي و تحميلي منطق ساخت ، به نوعي خود مختاري دست يافته بود ، امکان مي داد تا سه کار پنجره – يعني نور ، ديد و پيوند فضاها – توسط بازشوهاي گوناگون که هر يک براي کاري خاص و با شکلي متفاوت طراحي شده بودند ، انجام شود. آن بازشو که منظره اي خاص را قاب مي کرد ، ديگر وظيفه ي تامين نور را نداشت و مي شد نور را از بالا تامين کرد ( مثلا کارهاي لوئيس کان و ماريو بوتا را با آثار ديگران مقايسه کنيد ) . شيشه ، فولاد و روش هاي درزبندي راه هاي جديدي براي کاهش ميزان جدايي داخل و خارج گشوده اند.
اما اين آزادي بدون زحمت به کف نيامده است و به تنوع بسيار زياد نه فقط پنجره ، که تمامي ساختمان ، انجاميدهاست . هرگاه هر پنجره يا هر ساختمان از منطق خاص خود پيروي کند و به همسايگان و پيشينيان خود وقعي نگذارد ، مرز بين تماشايي از يک سو و آشفتگي از سوي ديگر ، کمرنگ مي شود. در حالي که در معماري کلاسيک ميشد پنجره را شئي زيبا و مستقل دانست ، در معماري امروز پنجره ي زيبا را تنها در ارتباط با تماميت آرايش فضايي مي توان درک کرد. پنجره ي امروزي ديگر شئي مستقلي نيست.
باورهاي قطعي در پنجره ي عمودي کدامند ، هرگ اه بدانيم که نعل درگاه در اين پنجره ديگر بار ديوار را حمل نميکند؟ کجايند اين باورهاي قطعي ، وقتي در جستجوي افق ساختمان معاصر ، به آرايش تصادفي ولي تماشايي پنجره هاي لوسين کرول هم برميخوريم ، به بازشوي بزرگ در ديوارهاي ماريو بوتا که چندين پنجره را درقالب يک عنصر واحد مطرح مي کند ، شکل غالب مربع در پنجره هاي آلدو رسي ، حذف تدريجي ديوار که بازي کنان فضاها را در هم مي آميزد و در آثار يان هايدويک و ريچارد ماير ، نماي شفاف لودويگ ميس فان در روهه و نماي آينه اي نورمن فاستر ، اشاره ي کنايه اميز رابرت ونتوري به اشکال متعارف ، و تحريف آگاهانه ي تصاوير گذشتگان در آثار لئون کراير و ريکاردو بفيل . اما اين تنوع فقط حاصل پيدايش فنون نوين نيست ؛ بلکه بيش از هر چيز به ثروت جامعه اي بستگي دارد که ديگر سادگي مطلق را نمي پذيرد و سپس به طبع دمکراتيک جامعه ي ما وابسته است که در آن نه فرهيختگان ، نه دولت و نه بانک هاي آزمند ، نمي توانند حق تعيين درست و نادرست را به خود اختصاص دهند.
تنوع پنجره ها تنها يک نمونه از کثرت انديشه هاي موجود در کل معماري امروز است. معمار امروزي که در جستجوي باورهاي متقن است ، در برخورد با انديشه هاي گوناگون که در عين تضاد در کنار يکديگر مطرحمي شوند ، با مشکلات زيادي روبرو مي شود.حقايق بسيارند و ضد نقيض و نا پايدار. ساختمان را مي توان به عينيت رساند ، اما معماري و طراحي شهري را فقط در نظام هاي نسبتا پايدار ، که در آن ارزشهاي انساني يا فعاليت و مکان گره خورده باشند، مي توان قطعي کرد. توجه کنيد که در تاريخ بشر ، خزانه ي دانش انسان هرگز چنين غني و چنين در دسترس براي همگان نبوده است بايگاني هاي زيادي برپا شده اند و کتابخانه هاي عظيم موجودي خود را روي رايانه مي گذارند. مجلات معماري بلافاصله آخرين انديشه ها ، پژوهش ها و آثار طراحي را منعکس مي کنند. ويژگي مشترک انديشه هاي متنوع نخبگان معماري آن است که همگي مي کوشند معماري را از بند ملاحظات اقتصادي و فني محض تب هاي تند رها سازند. اميد ما آنست که در معماري هدف هاي پر معنا تري براي زندگي بشر به وديعه گذاريم .
اقليم و تقسيم بندي اقليمي ايران
اقلیم معتدل و مرطوب ( کرانه جنوب دریای خزر )
شرايط اقليمي
اين منطقه از پر باران ترين و سرسبز ترين مناطق اقليمي ايران است و در تمامي فصول سال داراي بارندگي مي باشد. با وجود عرض نسبتا کم ، اين کرانه از دو ناحيه ي تقريبا مجزا تشکيل شده است. يکي ناحيه جلگه اي است که به صورت نوار باريکي در امتداد دريا گسترش يافته و کشتزارهاي وسيع و همچنين شهرهاي بزرگ در اين ناحيه مي باشند. عرض اين جلگه در مجاور رودخانه هايي مانند سفيد رود ، هراز ، تجن و در منطقه شرقي درياي خزر بيشتر است. دوم ناحيه کوهستاني شمال سلسله جبال البرز است که پوشيده از درختان جنگلي مي باشد. در بيشتر مناطق خصوصا در مناطق مرکزي و شمال شرقي ، فاصله اين رشته کوه تا دريا از چند کيلومتر تجاوز نمي کند. مصلح مورد استفاده و فرم ابنيه سنتي در اين دو ناحيه تا حدودي با هم تفاوت دارند.
خصوصيات آب و هوايي اين کناره به قرار ذيل است:
الف – بارندگي زياد در تمام فصول سال ، خصوصا در فصول پاييز و زمستان
ب – رطوبت نسبتا زياد در تمام فصول سال
ج – اختلاف کم درجه حرارت بين شب و روز
د – پوشش وسع نباتي
سمت جنوب غربي درياي خزر ، يعني استان گيلان ، داراي بارندگي بيشتري نسبت به ساير قسمتها است و هر چه از سمت غرب به سمت شرق اين کناره پيش مي رويم ، از مقدار بارندگي کاسته مي شود
همان طور كه ميدانيم عامل غالب در اقليم معتدل و مرطوب، رطوبت و در اقليم گرم و مرطوب، گرما و رطوبت ميباشد و به همين دليل در اين در اقليم سعي بر آن است كه رطوبت از ساختمان دور شودد براي اين منظور دربها و پنجرهها بايد در جهتي نصبد شوند تا باد به راحتي وارد ساختمان گردد. نسيم هواي خارج از ساختمان در اثر نيروي «فشار- مكش» موجب حركت هوا در درون خانه ميگردد. فشار مثبت در جهتي كه باد ميوزد ايجاد شده و فشار منفي (مكش) در سمت حوزه فشار در اطراف يك ساختمان مربع شكل كه در معرض بادهاي عمودي و مايل ميباشد را ميتوان مطابق شكل ترسيم كرد.
عامل غالب در اين اقليم رطوبت بالاي هوا ميباشد.
- به دليل استفاده هر چه بيشتر از نسيمهاي دريايي بهتر است بازشوهاي وسيع رو به دريا در طراحي لحاظ گردد.
- پنجرهها بايد حتيالامكان در محور شمالي جنوبي قرار گيرند، به دليل اين كه جهت وزشها نسيمهاي دريايي محور شمالي- جنوبي ميباشد.
- اندازه مناسب بازشوها در اين اقليم 40 تا 80 درصد ميباشد كه باز هم بهتر است بيشتر در جبهه جنوبي و بعد شمالي قرار گيرند.
در اين اقليم بهتر است به دلايل ذكر شده (رطوبت بالا و نياز به تهويه) بازشوها از كف شروع شوند يعني تقريباً كف پنجره نداريم.
- عايقبندي رطوبتي براي بازشوها در اين اقليم از اهميت زيادي برخوردار است.
تأثير موقعيت پنجرهها در جريان هواي داخلي
قرار دادن پنجرهها بر روي ديوارهاي مقابل كه در مسير مستقيم جريان هوا قرار دارند باعث ايجاد جريان سريع هوا منتهي با عرض كم در داخل اتاق خواهد شد. اگر پنجرهها در قسمتهاي مياني چنين ديوارهايي نصب شوند جريان هوا مستقيماً از وسط اتاق عبور خواهد كرد و اگر پنجرهها در گوشههاي ديوار باشند جريان هوا از روي ديوار جانبي اتاق خواهد گذشت. در هر دو مورد سرعت جريان هوا زياد بوده اما تهيه ساختمان رضايتبخش نخواهد بود.
شكل 6
اثر ايجاد پنجره روي تهويه
حجم جريان (مقدار هوايي كه عوض ميشود) كه از ميان ساختماني عبور ميكند متأثر از اندازه بازشوهاست بيشترين حجم هوايي كه عوض شود زماني است كه وروديها و خروجيها تا حد ممكن بزرگ باشند. در صورتي جريان هوا از داخل ساختمان به حداكثر ميرسد كه خروجيها بزرگتر از وروديها باشند.
تأثير نوع پنجره بر روي تهويه دو طرفه
پنجرهها را در رابطه با جريان هوا ميتوان به دو گروه تقسيم كرد:
1- پنجرههاي لولادار كه موجب انحراف يا چرخش جريان هواي ورودي ميشوند.
2- پنجرههاي كشويي و دوبله گرويزان كه روي سطح قاب پنجره حركت ميكنند و از اين رو موجب انحراف جريان هوا نميشوند.
در اين رابطه انتخاب نوع مناسب پنجره بسيار مهم است. بازشوهاي كركرهاي نيز بر روي مسير جريان هوا داراي تأثير مشابهي هستند و ب نصب آنها در مقابل پنجرههاي كشويي ميتوان مسير جريان هوا را تنظيم كرد. يك روش خوب تهويه قرار دادن دريچههاي كركرهاي در طول ديوار خارجي است.
خصوصيات کلي بافت شهري و روستايي در اين مناطق به قرار زير است:
الف – بافت شهري و روستايي به صورت باز و گسترده
ب – فضاهاي شهري نسبتا وسيع
ج – محوطه ها با ديواره هاي کوتاه
د – کوچه هاي نسبتا عريض
ه – ساختمانها جدا از هم ، در مراکز شهري متصل به هم
فرم بنا
به دليل بارندگي بسيار زياد و رطوبت بيش از حد فرم بنا در منطقه عمدتا جهت مقابله با اين دو عامل شکل گرفته است.
خصوصيات کلي فرم ابنيه سنتي منطقه شامل شش مورد زير است :
الف – بام ساختمان به صورت شيبدار
ب – ايوان و يا غلام گرد در اطراف ساختمان
ج – شکل ساختمان به شکل برونگرا
د – عدم وجود زير زمين
ه – کف طبقه همکف بالاتر از سطح طبيعي زمين
و – استفاده از تهويه دو طرفه هوا
کرانه شمالي خليج فارس و درياي عمان
شرايط اقليمي
اين منطقه اقليمي در امتداد يک نوار ساحلي باريک و نسبتا طولاني است که بيش از دو هزار کيلومتر طول آن مي باشد و از مصب اروند رود در جنوب غربي استان خوزستان شروع شده و به خليج گواتر در جنوب شرقي استان سيستان و بلوچستان ختم مي شود.
از لحاظ اقليمي ، اين سواحل جزو نواحي گرم و مرطوب محسوب مي شود. تابستانها نسبتا طولاني و زمستانها فقط در دو ماه دي و بهمن هوا تا حدي سرد است . يان کناره به سبب آنکه در مجاورت دريا مي باشد، رطوبت هوا بسيار زياد است ولي به علت قلت بارندگي ، فاقد پوشش نباتي مي باشد و به جز نخلستانها و کشتزارهاي محدود اهالي ، منطقه به طور کلي لم يزرع و بي آب و علف است.
خصوصيات آب و هوايي
الف – ميزان ريزش باران ساليانه بسيار اندک ، اغلب بارندگي در فصول پاييز و خصوصا زمستان
ب – رطوبت هوا بسيار زياد در تمام فصول سال
ج – هوا بسيار گرم و مرطوب در تابستان و معتدل در زمستان
د – اختلاف کم درجه حرارت بين شب و روز
ه - شور بودن آبهاي زيرزميني در اکثر مناطق
و – پوشش بسيار کم گياهي
از آنجايي که در اين کرانه خاک اکثرا نواحي آهکي است و همچنين فاقد پوشش نباتي مي باشد، لذا اب باران به داخل زمين نفوذ نمي کند و باران اندکي هم که مي بارد ، ايجاد سيل مي کند و چون سيل بندهاي کافي و کانالهاي عبور اب وجود ندارد و آب ذيقيمت شيرين به صورت سيل روانه دريا مي گردد.
به دليل مجاورت با دريا و تابش تقريبا عمودي آفتاب در فصول بهار و تابستان ، ميزان تبخير آب در منطقه بسيار زياد و رطوبت هوا نيز زياد است. هر چه از ساحل دور شويم و همچنين در ارتفاعات ، از ميزان رطوبت هوا کاسته مي شود ، به نحوي که به فاصله حدود بيست کيلومتر از ساحل ، با آب و هواي گرم و خشک کويري و يا کوهپايه اي مواجهه مي شويم . رطوبت زياد در سواحل دريا ، توام با حرارت بسيار زياد ، در اغلب مواقع در فصول گرم ايجاد شرجي مي کند که از لحاظ زيستي بسيار مشکل و طاقت فرسا است .
سرعت بخشيدن به كورانهاي محيط اطراف ساكنين جهت امكان دادن به تبخير سريع رطوبت سطح بدن و مانع شدن از اين كه انرژي بر ساكنين اثر بگذارد (چه مستقيماً از طريق پنجرهها و يا غيرمستقيم، به دنبال گرم شدن ديوارها كه باعث افزايش دماي محيط داخل ميشود) ضروري است.
- استفاده از نمادهاي منعكسكننده نور خورشيد است از حفاظهايي براي جلوگيري از ورود نور مستقيم و ايجاد سايه
- بازشوها بايد در ديوارهاي شمالي و جنوبي در جهت وزش باد و در ارتفاعي قرار گيرد كه باد به بدن انسان برخورد نمايد و از تابش مستقيم آفتاب محفوظ باشد.
- اندازه مناسب براي بازشوها بين 25 تا 40 درصد ، سطح ديوار شمالي يا جنوبي
- بازشوها بايد طراحي شوند كه بتوان از حداكثر جريان باد استفاده نمود و باد مستقيماً بدن انسان در تماس باشد. سطح شيشهاي بازشوها به حداقل ممكن تقليل يافته و در رنگ آميزي قاب پنجرهها از رنگ تيره استفاده شود تا اشعههاي تابيده شده به سطح خود را جذب نموده و فقط روشنايي وارد فضاهاي داخل شود. مصالح آن بهتر است از چوب درختاني كه در مناطق گرم و مرطوب رشد نمودهاند يا از آلومينيوم تيره باشد كه در اثر رطوبت زياد دچار پوسيدگي نشوند.
- بازشوها حتيالامكان به طور هم زمان دو جبهه شمالي و جنوبي قرار گيرند چون باد مطلوب، بادهايي با محور شمالي- جنوبي ميباشند.
- مناسبترين ارتفاع براي كف پنجره در اين اقليم به طور كلي 0.5-1.5m است.
بافت شهري
بهترين روش براي مقابله با شرايط سخت آب و هوايي در اين منطقه ، ايجاد سايه و استفاده از جريان باد است.
خصوصيات بافت شهري:
الف – بافت شهري بصورت نيمه متراکم
ب – بافت روستايي نسبتا باز
ج – فضاهاي شهري نيمه محصور
د – گسترش شهرها و روستاهاي ساحلي در امتداد کنار ساحل و جهت آن رو به دريا
فرم بنا
خصوصيات کلي فرم بنا در اين مناطق به قرار زير است :
الف – ساختمانها به صورت حياط مرکزي و نيمه درون گرا
ب – حداکثر استفاده از سايه و کوران هوا
ج – ارتفاع اتاقها زياد و پنجره ها بلند و کشيده
د – ايوانها وسيع و مرتفع
ه – عدم وجود زير زمين
و – طاقها غالبا مسطح
نواحي کوهستاني و مرتفع
شرايط اقليمي
دو سلسله جبال البرز و زاگرس نواحي مرکزي ايران را از سواحل درياي خزر در شمال و جلگه بين النهرين در غرب جدا مي کند. شيرکوه ، کوه تفتان و کوهاي منفرد ديگري نيز در قسمتهاي مرکزي و شرقي ايران وجود دارد. اين کوهستانها سرچشمه رودخانه ها و قناتهاي کشور مي باشند. رشته کوهاي واقع در شمال و غرب کشور اکثرا برف گير بوده و در دامنه شمالي رشته کوه البرز ، جنگلهاي انبوه که در فصل سوم بحث شد و در دامنه کوهاي زاگرس در غرب کشور ، جنگلهاي تنک بلوط ، نارون و افرا وجود دارد.
کليات شرايط اقليمي اين نواحي به قرار ذيل است :
الف – سرماي شديد در زمستان ، معتدل در تابستان
ب – بارش برف سنگين در قسمتهاي شمال و شمال غرب کشور
ج – رطوبت هوا کم
د – اختلاف بسيار زياد درجه حرارت بين شب و روز
خصوصيات کلي بافت شهري و روستايي به قرار ذيل است :
الف – فضاهاي شهري و روستايي کوچک و محصور
ب – بافت شهري و روستايي متراکم و ابنيه متصل به هم
ج – جهت آفتاب و عوارض زمين عامل تعيين کننده در نحوه استقرار ، گسترش و سيماي کلي شهر و روستا
د – کوچه ها و معابر اصلي به موازات خط تراز زمين و اغلب با عرض کم
خصوصيات کلي فرم و بنا در اين نواحي به شرح ذيل است :
الف – ساختمانها داراي حياط مرکزي و درونگرا
ب – نسبت سطح پوسته خارجي بنا به حجم بنا کم
ج – ارتفاع اتاقها کم
د – بام ها غالبا به صورت مسطح
ه – بازشوها کوچک
و – ايوانها و حياط ها کوچک
ز – ديوارها نسبتا قطور
بازشوها در اقليم سرد
اقليم سرد
- در اين مناطق براي جلوگيري از تبادل حرارت بين داخل و خارج از بازشوهاي كوچك به تعداد كم استفاده ميكنند.
- بازشوها در ضلع جنوبي براي استفاده هر چه بيشتر از تابش آفتاب بزرگتر كشيدهتر انتخاب ميشوند. هم چنين از استقرار بازشوها در جهت بادهاي سرد بايد اجتناب نمود.
- پنجرههاي دو جداره نيز براي رساندن تبادل حرارتي به حداقل ممكن مناسبترند. در ضمن به منظور جلوگيري از ورود سرما به داخل و خروج حرارت داخل به خارج ميزان تعويض هواي داخل و تهويه طبيعي را به حداقل ميرسانند. در مقايسه با اقليم گرم و خشك ابعاد بازشوهاي اين حوزه اقليمي براي استفاده از انرژي حرارتي حاصل از تابش آفتاب افزايش يافته است.
- اندازه مناسب بازشوها براي اين اقليم بين 15 تا 25 درصد سطوح كه البته بهتر است بيشتر در ضلع جنوبي و بعد از آن در ضلع شمالي طراحي شوند كه فرم بهتر نيز براي آنها فرمهاي كشيده و افقي به منظور ورود هر چه بيشتر تابش ميباشد.
- جنس پنجرهها به دليل نياز به تبادل حرارتي كم در اين اقليم بهتر است از چوب باشد.
دشتهاي فلات
شرايط اقليمي
دشتهاي فلات که بخش عمده اي از مساحت کشور ما محسوب مي شوند ، عمدتا در نواحي مرکزي و شرقي مملکت قرار دارند. دو منطقه دشت کوير و کوير لوت در مرکز ايران واقع شده اند که بطور کلي لم يزرع و با بارندگي بسيار اندک مي باشند . اين دو کوير قريب يک هفتم مساحت ايران را شامل مي شوند.
نواحي حاشيه کويري و کوهپايه اي داراي آب و هواي معتدل تر با بارندگي بيشتر مي باشند ولي به هر تقدير اقليم اين نواحي نيز گرم و خشک است .
خصوصيات کلي شرايط اقليمي دشتهاي فلات به قرار زير است:
الف – آب وهواي گرم و خشک در تابستان ، سرد خشک در زمستان
ب – بارندگي بسيار اندک
ج – رطوبت هوا بسيار کم
د – پوشش بسيار کم گياهي
ه – اختلاف زياد درجه حرارت بين شب و روز
و – در نواحي کويري و حاشيه کويري ، بادهاي توام با گرد و غبار
کليات بافت شهري و روستايي به قرار زير است:
الف – بافت روستايي و شهري بسيار متراکم
ب – فضاهاي شهري کاملا محصور
ج – کوچه هاي باريک و نا منظم و بعضا پوشيده با طاق
د – ساختمانها متصل به هم
ه – نحوه ي استقرار مجموعه هاي زيستي براساس جهت آفتاب و باد
عامل مهمي كه در اين اقليم بايد بيشترين تمركز را روي آن داشت گرما ميباشد لذا راهكارهاي ارائه شده و اجرا شده در معماري سنتي اين اقليم براي عنصر پنجره به شرح زير ميباشد:
- جنس پنجرهها از چوب به دليل داشتن ضريب هدايت حرارتي پايين
- استفاده گسترده از سايبان زد (توضيح مفصل در بخش سايبان)
- نصب پنجره در قسمت بالاي ديوار (علت):
1- به اين دليل كه هواي گرم به بالا صعود ميكند، پنجرهها در بالا تعبيه ميشوند تا هواي گواي گرم از آنها خارج شود.
2- سايهاندازي بيشتر بر روي پنجره
- استفاده از پنجرههايي با ؟؟؟ كشيده و عمودي (بر عكس اقليم سرد) به دليل ورود هر چه كمتر تابش خورشيد.
- استفاده از شيشههاي رنگي و قطعات كوچك به منظور جلوگيري از ورودي پرتوهاي خورشيدي به داخل ساختمان
اندازه مناسب بازشوها براي اين اقليم 25 تا 40 درصد براي بازشوهاي رو به حياط مركزي و اندازه مناسب بازشوها براي اين اقليم 10 تا 20 درصد براي بازشوهاي به حياط مركزي
ايجاد سايه براي پنجرههاي رو به آفتاب تابستان
1- وسايل آفتابگير داخلي
شامل سايبانهاي غلتكي، كركرهها و پردهها ميباشند. عمل آفتابگيرهاي داخلي نوعاًً عبارت از انعكاس تابش خورشيدي است كه از پنجرهها وارد ميشود. عيب اين آفتابگيرها اين است كه صرف نظر از ميزان قدرت انعكاسي، آنها را در سطح داخلي شيشه يعني در فضاي مسكوني نگه ميدارند. شكل 10
2- عبور تابش خورشيدي از مواد شيشهاي
وقتي كه نياز باشد ميزان تابش خورشيدي به داخل فضا در تمام فصول كمتر شود از شيشههايي با خاصيت جذب حرارت يا رنگي يااستفاده ميشود (مثلاً در اقليمهاي گرم و خشك)
3- سايبانهاي خارج از پنجره
وسايلي هستند كه بر روي سطح خارجي چهراچوب پنجره نصب ميشوند كه ميتوانند ثابت يا متحرك باشند و يا افقي و هم عمومي
كركرههاي ثابت افقي در كنترل نور خورشيد مؤثرند اما ديد پنجره را نيز محدود ميكنند. يك راه حل مناسب براي اين مشكل كوچك كردن عرض تيغههاست.
مهمترين امتيازي كه سايبانهاي خارجي دارند اين است كه گرماي خورشيدي را بيرون از محيط ساختمان نگاه ميدارند اما يكي ديگر از اشكالات آنها اين است كه اين گونه سايبانها از اواسط خرداد تا اواسط شهريور روي پنجره سايه مياندازند يعني زماني كه هوا گرم است و در عين حال اين سايبانها از اواسط اسفند تا اواسط خرداد نيز ايجاد سايه ميكنند. يعني زماني كه حرارت آفتاب ممكن است مطلوب باشد. راه حل ايدهآل اين مشكل استفاده از سايبانهايي است كه به صورت فصلي يا روزانه قابل جابهجايي باشند (سايبانهاي ؟؟؟)
نكته
سايبانهاي خارجي در نزديك كردن شرايط داخل فضا به شرايط آسايش خيلي مؤثرتر از سايبانهاي داخلي هستند.
نكته
سايبانهاي خارجي هر چه تيرهتر باشد به علت جذب حرارت بيشتر تأثير بيشتري دارند و سايبانهاي داخلي به رنگ روشن به همين دليل كه بر عكس عمل ميكنند مطلوبترند.
فرم بنا
کليات فرم بنا در اين مناطق به قرار ذيل است :
الف – کليه بناها به صورت کاملا درونگرا و محصور
ب – کليه بناها داراي حياط مرکزي ( بجز حمام ) و اغلب آنها داراي زير زمين ، ايوان و بادگير
ج - کف ابنيه و خصوصا حياط پايين تر از سطح معابر
د – ارتفاع اتاقها نسبتا زياد
ه – طاقها غالبا قوسي و گنبدي
و – ديوارها نسبتا قطور
تاریخچه بهره گیری از نور طبیعی در معماری ایران
دانستن روند بهره گیری از نور خورشید به اندازه روند شکل گیری مصالح و یا شکل های مختلف زیربنائی ساختمان جهت طراحی بسیار لازم می باشد.اولین تاریخی که ما از آن اطلاع داریم سده ی سوم هزاره چهارم ق.م می باشدکه در آن زمان جهت کسب نور و سایه از ایجاد اختلاف سطح در دیواره های خارجی استفاده می کردند. در شهر سوخته از هزاره های سوم و دوم ق.م از روی آثار خانه هایی که دیوار آنها تا زیر سقف باقی مانده بود می توان استنباط کرد که هر اطاق از طریق یک در به خارج ارتباط داشته و فاقد پنجره بوده اند، در دوره عیلام در حدود ۱۳۰۰ و ۱۴۰۰ ق.م نیز نمونه ای از پنجره های شیشه ای بدست آمده که شامل لوله هایی از خمیر شیشه می باشد که در کنار هم و در داخل یک قاب جای می گرفته و بطور حتم جهت روشن کردن داخل بنا مورد استفاده بود. از جمله کهنترین مدارک و نمونه های در و پنجره در معماری ایران را شاید بتوان در نقش قلعه های مادی در آثار دوره شاروکین یافت. از روی نقش برجسته آشوری می توان روزنه هایی را که بر روی برج ها ساخته شده اند تشخیص داد. در دوره هخامنشی در تخت جمشید وضع درها به خوبی روشن و پاشنه گرد آن ها اغلب به جای مانده است، همچنین در این کاخ ها بالای درها و حتی بام ها، روزن ها و جام خانه هایی داشته وگرنه فضای بزرگ و سرپوشیده آن ها را چگونه چند جفت در که اغلب بسته بوده روشن می کرده است؟
• در اصل از خصوصیات سبک پارسی، تعبیه سایبان و آفتابگیر منطقی و ضروری برای ساختمان هاست. در این دوره از اصل اختلاف سطح، جهت جذب نور به داخل استفاده می شد. بر اساس تحقیقات پروفسورولفانگ معلوم شده که انحراف زوایای بناهای تخت جمشید بر اساسی بنیاد گذاشته شده که بوسیله ایجاد سایه روشن های گوناگون تعیین روز اول سال و فصول مختلف میسر شده و این انحراف به معمار ایرانی اجازه می داده مکان های مورد نیاز برای زیستن را به صورتی بسازد که در فصول مختلف سال هر خانه به مقدار لازم از آفتاب و روشنایی استفاده نماید. از نورگیری بناهای اشکانی اطلاع چندانی در دست نیست ولی سرپرسی سایکس در مورد کاخ هاترا می گوید: تالارهای این مجموعه تماما دارای سقف چوبی بوده اند. ارتفاع آن ها مختلف و نیز روشنائی آن ها از دهنه و هلال هایی بوده که به سمت مشرق باز می شدند. از روی تصویر بازسازی شده نسا که نورگیری بنا را توسط سقف خرپا نشان می دهد این احتمال را ممکن می سازد که اشکانیان از این روش برای نورگیری بنا استفاده می کردند. ساسانیان تمایل به نشان دادن تضاد بین سایه و روشنائی داشته اند و این امر د رتمام بناهای آن ها مشهود است. نوک گنبد های بناهای چهار طاقی آن ها بصورت روزنه درآمده زیرا برای افروختن آتش بدان احتیاج داشته اند. ایوان کرخه در خوزستان، طرز نور گرفتن از اطاق را برای اولین بار نشان می دهد، البته در بناهایی که طاق ضربی داشته اند معمولاً تأمین نور از آن قسمت هایی بوده که سقف مسطح داشته اند.روش استفاده از طاق گهواره ای که از انواع طاق سازی های عصر ساسانی است به معمار اجازه می داد که در فاصله میان دو قوس پنجره تعبیه نماید و روشنایی بنا را تأمین کند. طریقه نورگیری از جام خانه نیز همانطور که گفته شد بعد از هخامنشیان تا مدت های بسیار به عنوان یک سنت طرح گردیده و مورد استفاده قرار گرفت و در دوره ساسانی که استفاده از گنبد به شکل پذیرفته وسیعی معمول شده و جزء ویژگیهای این معماری می شودمی بینیم که در روی گنبد روزنه هایی با حفره هایی تعبیه می کردند که احتمالاً برای پوشش آن ها از شیشه استفاده می کردند، تا زمانیکه ساسانیان از دیوارهای حمال جهت تحمل بار گنبد استفاده می کردند تنها از روزن وسط گنبد یا از روزنه های تعبیه شده بر روی آن جهت نورگیری استفاده می کردند.اما پس از آن که بار سقف گنبدی را توسط قوس ها روی جرزها انتقال دادند توانستند در قسمت هایی از بدنه گنبدها نورگیرهایی را بصورت هلال تعبیه کنند.
• عناصر نورگیری در معماری سنتی
• این عناصر در معماری سنتی ایران از دو جهت مورد مطالعه قرار می گیرند، گروه اول به عنوان کنترل کننده های نور مانند انواع سایه بان ها و دسته دوم نورگیر ها.
• گروه اول نقش تنظیم نور وارد شده به داخل بنا را به عهده دارند و به دو دسته تقسیم می شوند: دسته اول آنهایی که جزو بنا هستند مانند رواق و دسته دوم آنهایی که به بنا افزوده شده و گاهی حالت تزئینی دارند مثل پرده. عناصری که به عنوان نورگیرها مطرح می شوند نام های مختلفی دارند ولی همه نورگیر هستند و عبارتند از: روزن، شباک، در و پنجره مشبک، جام خانه، هورنو، ارسی، روشندان، فریز و خوون، گلجام، پالکانه، فنزر، پاچنگ و تهرانی. در مقابل عناصری مانند رواق، پرده، تابش بند، سایه بان ها، سرادق و ساباط قرار دارد که نقش کنترل کننده نور و تنظیم آن برای ورود به داخل بنا را به عهده دارند.
• کنترل کننده های نور
• رواق: فضایی است مشتمل بر سقف و ستون که حداقل در یک طرف مسدود باشد و انسان را از تماس با بارش و تابش نور آفتاب مصون می دارد و در مناطقی که شدت نور و حرارت خورشید زیاد باشد نور مناسب و ملایمی را به داخل عبور می دهد و در این صورت روشنائی از طریق غیرمستقیم یا باواسطه خواهیم داشت.
• تابش بند: تابش بند یا تاووش بند یا آفتاب شکن تیغه هایی به عرض ۶ الی ۱۸ سانتی متر است که گاهی ارتفاعی تا حدود ۵ متر دارد و با کمک گچ و نی آنها را می ساختند. معمولاً در بالای در و پنجره کلافی می کشیدند که در واقع تابش بند افقی بوده و اصطلاحاً به آن سرسایه می گفتند و توسط آن ورود آفتاب به درون فضا را کنترل می کردند.
• سایه بان ها: ایجاد سایه بر روی پنجره ها از تابش مستقیم آفتاب به سطح پنجره جلوگیری کرده و در نتیجه حرارت ایجاد شده ناشی از تابش آفتاب در فضای پشت آن به مقدار قابل ملاحظه ای کاهش می یابد. سایه بان ها ممکن است اثرات گوناگونی از قبیل کنترل تابش مستقیم آفتاب به داخل، کنترل نور و تهویه طبیعی داشته باشند. کارایی سایه بان ها متفاوت بوده و به رنگ و محل نصب آن ها نسبت به پنجره و همچنین شرایط تهویه طبیعی در ساختمان بستگی دارد. سایه بان ها به انواع ثابت، متحرک و همچنین سایه بان های طبیعی مثل درختان تقسیم می شوند.
• سرادق: سایه بنا بر سرا که پرده آن بر خرپاهایی که بر بالای سرا نشانیده بودند کشیده می شد و بدین ترتیب مانع تابش بند خورشید به درون سرا می شد.
• ساباط: کوچه ای سر پوشیده که هم در شهرهای گرمسیری و هم سرد سیری به چشم می خورد. در شهرهای گرمسیری مجبور بودند کوچه را تنگ و دیوار را بلند بگیرند و برای ایجاد سایه ساباط می گذاشتند.
• پرده: استفاده از پرده های ضخیم برای جلوگیری و تنظیم نور خورشید برای ورود به ساختمان از دوره صفویه معمول بوده و همچنین در دوره قاجار نیز از آن استفاده می شد. این پرده ها معمولاً از جنس کرباس و یا ابریشم بوده و به صورت یک لا و دولا استفاده می شدند و به طور معمول در جلو ایوان ها و یا پنجره ها و ارسی ها نصب می شد. بالا کشیدن این پرده ها توسط قرقره و بند هایی بوده که ب طور هماهنگ تمام قسمت های آن ها را یکنواخت جمع می کرده است چون این پرده ها معمولاً ضخیم و سنگین بوده و غیر از این نمی شد آن ها را بالا کشید.
• نورگیرها
• شباک: هوای متغیر ایران، آفتاب تند و روشن، باد و باران، توفان و گردباد و عقاید خاص ملی و مذهبی ایجاب می کرده که ساختمان علاوه بر در و پنجره، پرده ای یا شباکی برای حفاظت درون بنا داشته باشد.درون ساختمان با روزن ها و پنجره های چوبی یا گچی و پرده محفوظ می شد و بیرون آنرا با شبکه های سفالی یا کاشی می پوشاندند، این شبکه ها شدت نور را گرفته و نور ضعیف تری از لا به لای آن ایجاد می شود.
انحراف پرتوهای نور در اثر برخورد با کنارهای منقوش شبکه سبب پخش نور شده و به یکنواختی و پخش روشنایی کمک می کرد. ضمناً علی رغم آنکه تمام فضای بیرون از داخل به راحتی قابل رﺅیت بود از بیرون هیچگونه دیدی در طول روز به داخل نداشت.
در و پنجره های مشبک پنجره معمولاً برای دادن نور، جریان هوا و رﺅیت مناظر بیرون بدون بر هم زدن خلوت اهل خانه است. در مناطقی که نور خورشید شدید است، پنجره باید متناسب با شدت نور ساخته شود. پنجره های مشبک تعادلی بین نور خارج و داخل ایجاد می کند، تعادلی که وقتی از داخل نگاه کرده شود جلوی نور شدید آفتاب را می گیرد و مانع خسته شدن چشم در مقابل نور شدید خارج می شود.طرح هایی که در ساختن پنجره های مشبک به کار برده می شود اغلب به گونه ای است که نور داخل اتاق را تنظیم می کند. پنجره های مشبک نور شدید خارج را پخش کرده و آن را تعدیل می کنند و وقتی نور بیرون شدید نیست همه ی آن را به داخل اتاق عبور می دهند. گاهی برای در و پنجره های مشبک شیشه نیز به کار برده می شود. (به درهای مشبک، در و پنجره گفته می شود). در و پنجره و روزن های مشبک چوبی، سفالین و گچین در زمستان با کاغذ روغن زده مسدود و در تابستان ها باز می شد.
روزن
روزن و پنجره را نمی توان از هم تفکیک کرد. در واقع روزن را می توان یک پنجره کوچک دانست که معمولاً در بالای در و گاهی در دو سوی آن برای گرفتن روشنایی و تأمین هوای آزاد برای فضاهای بسته به کار می رفته است. به عبارت دیگر روزن به سوراخهائی اطلاق می گردید که در کلاله و یا شانه طاق ها تعبیه می شده است. روزن گاهی با چوب و گاه با گچ و سفال ساخته می شده و اغلب ثابت بوده است. در بناهایی که دارای بافت مرکزی و درونگرا بودند و از سقف هشتی یا از نقطه ای دیگر نور کافی برای هشتی تأمین می شد، در بالای در ورودی روزن قرار می دادند.
ارسی
ارسی پنجره مشبکی است که به جای گشتن روی پاشنه گرد، بالا می رود و در محفظه ای که در نظر گرفته شده جای می گیرد. ارسی معمولاً در اشکوب کوشک ها و پیشخان و رواق ساختمان های سردسیری دیده می شود. نقش شبکه ای ارسی، معمولاً مانند پنجره و روزن های چوبی است.
جامخانه
در کلاله گنبد ها و کلمبه های گرمابه ها و غلامخانه ی رباط ها و رسته ها و بازارها هنوز هم روزن هاییوجود دارد که با چند حلقه سفالین به صورت قبه یا کپه ی برجسته ای درآمده اند. در این قسمت حلقه های سفالین را در کنار هم چیده اند و در زمستان ها جام های گرد شیشه ای مانند ته قرابه در میان حلقه ها کار می گذارند و تابستان ها یک یا کلیه آن ها را بر می دارند، امروزه هم برای روشنایی سرپوشیده هایی که به مناسبت فصل باید گاهی سرد و گاهی گرم باشد مناسبترین وسیله است و بر فراز بام گرمابه ها جای خود را حفظ کرده است.
هورنو
به نورگیری بالای سقف گفته می شود. چون در نزدیکیهای تیزه گنبد امکان اجرا به صورت بقیه ی قسمت ها میسر نیست، لذا در نزدیکیهای تیزه، سوراخ را پر نمی کنند تا در بالای طاق کار نور رسانی را انجام دهد. مثلاً در پوشش بازارها اکثراً سوراخ هورنو باز است تا عمل روشنایی و تهویه صورت پذیرد.
در بناهایی که استفاده از پنجره در دیوارها ممکن نبوده مثل بازارها و سایر بناهای عمومی، معماران در قسمت «خورشیدی کاربندی» روزن هایی ایجاد کرده اند که عبور مناسب و تهویه را به بهترین وجه میسر می ساخته است و به آن روشندان می گویند. روشندان ها معمولاً به شکل یک کلاه فرنگی بوده و عمود بر قسمت خورشیدی کاربندی ساخته می شوند و برخی از آن ها دارای شیشه بوده، بعضی از آن ها زمینه چند ضلعی دارد، مثل روشندان حوضخانه کاخ هشت بهشت اصفهان.
فریز و خوون در ساختمان
خوون یک نقش تزئینی است که با تکه های آجر تراشیده و موزائیک آن را پدید آورده اند، آن گاه روی آن را با خاک و سریشم رنگ هائی که در آب حل کرده اند به رنگ های گوناگون رنگرزی می کنند و در پیشانی ساختمان، میانه ستون ها و «فریز در» چیده می شود. برای ورود روشنایی و هوا به اتاق ها لوله های گلچین را سوراخ کرده و نقش هایی پدید آورده و آن لوله ها را در بالای درها و پنجره ها می نشانیدند.
کار بندی و مقرنس
در فضاهایی که نورگیری و در نتیجه روشنائی فضا از طریق سقف انجام می شود، نور به طور مستقیم وارد فضا شده و فقط بخشی از آن را روشن می نماید. کاربندی و مقرنس به غیر از زیبائی برای بهره گیری هر چه بیشتر از نور خورشید نیز استفاده می شود. بدین ترتیب که موجب می شود در جهات مختلف از مسیر خود منحرف شده و آن را به صورت پخش شده به داخل راه می دهد، در این صورت در داخل بنا روشنائی یکنواخت و غیرمتمرکزی خواهیم داشت، که حجم بیشتری را در بر می گیرد.
هورنو
به نورگیری بالای سقف گفته می شود. چون در نزدیکیهای تیزه گنبد امکان اجرا به صورت بقیه ی قسمت ها میسر نیست، لذا در نزدیکیهای تیزه، سوراخ را پر نمی کنند تا در بالای طاق کار نور رسانی را انجام دهد. مثلاً در پوشش بازارها اکثراً سوراخ هورنو باز است تا عمل روشنایی و تهویه صورت پذیرد.
در بناهایی که استفاده از پنجره در دیوارها ممکن نبوده مثل بازارها و سایر بناهای عمومی، معماران در قسمت «خورشیدی کاربندی» روزن هایی ایجاد کرده اند که عبور مناسب و تهویه را به بهترین وجه میسر می ساخته است و به آن روشندان می گویند. روشندان ها معمولاً به شکل یک کلاه فرنگی بوده و عمود بر قسمت خورشیدی کاربندی ساخته می شوند و برخی از آن ها دارای شیشه بوده، بعضی از آن ها زمینه چند ضلعی دارد، مثل روشندان حوضخانه کاخ هشت بهشت اصفهان.
ارسی
ارس در فارسي به چم(معناي) گشاده لوز روس و اروس است. در اروپا به اين گونه درها گيوتين مي گويند. استاد پيرنيا واژه ارسي را پارسي مي داند برابر گشاده و باز. ولي در فرهنگ ها ارسي را يك واژه روسي دانسته اند "ار" پيشوندي است برابر بالا رفتن كه در برخي واژه هاي ديگر مانند ارچين ديده مي شود و "سي" برابر پرتو و چشمه كه در گويش هاي نيمروزي(جنوبي) ايران روايي است.ارسي گونه اي پنجره چوبي و شبكه دار كشويي است كه با بالا و پايين رفتن باز و بسته مي شود.بلنداي آن از كف تا آسمانه است. اين در _پنجره گاه به ميانسرا باز مي شود و گاه ميان دو تالار جاي مي گيرد تا به هنگام نياز باز شود و يك تالار بزرگ بدست آيد.كاربرد ارسي در مهرازي ايران به گونه يك بازشوي بنيادي پيشينه اي بسيار كهن دارد.نمونه هاي زيباي ان در همه جاي ايران ديده مي شود.لت ارسي ها معمولا فرد است .ارسي يك لتي در بالا خانه هاي گوشوار يا راهروهاي طبقه اول ساختمان كه معمولا در نقاط سردسير به ورت در است ديده مي شوند.هر ارسي از بخش هاي زير ساخته شده است:باهو يا وادار:بخش ايستاده چهار چوب آن .كلاه:تير ترازي (افقي) ميان بخش پاياوجنبان آن.تنك:شبكه درون درك هاي آن.چفته ريزه:چفتي كه درك ها را پايا نگه مي دارد.درك يا لنگه:كه مانند كشو بالا و پايين مي رود بخش زيرين به بلنداي 30 تا 50 سانتي متر از كف كه مانند جان پناه است و پاياست.بخش بالاي آن كه نيم پرهون(نيم دايره)يا سه پهلو است و پاياست. كاركرد سطح مشبك پنجره هاي ارسي تامين نور فضاي درونی در معرض ديد قرار دادن فضاي بيروني كاهش شدت تابش نور آفتاب و گرما ايجاد زيبايي در نماي ساختمان حفظ حريم و محرويت فضاي بيرون دور كردن حشرات مزاحم(شيشه هاي رنگي پنجره هاي ارسي با ايجاد نورهاي رنگارنگ باعث دور شدن وخارج شدن حشرات مزاحم از فضاي بيروني اتاغ هاي داراي پنجره هاي ارسي مي شوند.) اثرات و دلايل استفاده از پنجره هاي ارسي الف-نور :اين نوع پنجره ها باعث مي شوند نور خورشيد به اندازه كافي وارد فضاي اتاغ شود نه كمتر نه بيشتر ب-روانشناسي رنگ ها:از نظر روان شناسي رنگ خاي مختلف اين شيشه ها و ايجاد نور هاي هم رنگشان بر روي انسان تاثيرات مختلفي مي گزارد كه هر رنگ كنار رنگ ديگر شدت اين تاثير را خنثي مي كند و مقدار مناسب آن را تنظيم و تعديل مي كند.بيشتر رنگ هاي استفاده شده در شيشه هاي ارسي رنگهاي لاجوردي قرمز سبز و زرد هستند و هر كدام به تنهايي يك تاثير روانشناختي مجزاي دارند. ج-زيبايي: سطح پنجره هاي ارسي را با استفاده از انواع نقش هاي گوناگون گره سازي و با شيشه هاي رنگين و ساده مي آراستند و تركيب هاي بديعي پديد مي آورند و بدين صورت هماهنگي بين اين شبكه هاي هندسي و نورهاي رنگي باعث ايجاد زيبايي دلپذيري مي شود. د-نقش هندسي در ارسي: ناپسند دانستن تقليد از نقش ها و صورت هاي انساني و حيواني در نقاشي و ساير هنر هاي تصويري و تجسمي به تدريج موجب شد كه تقليد از طبيعت در فرهنگ بسياري از هنر هاي اسلامي چندان مورد توجه قرار نگيرد و جايگاه والايي نيابد.به همين جهت هنرمندان به تركيب هاي هندسي و انتزاعي توجه بسيار كردند. و-محرميت: پنجره هاي ارسي همچنين باعث محدود كردن ديد از بيرون به درون خانه و ايجاد محرميت مي شود
خواص صوتي :اگر قطعات يك گره نسبت به هم زواياي مختلف يا متعدد پيدا كند جابجايي صوتي ايجاد مي كند
در اين جابجايي تابع قوانين علم آكوستيك است. فرم هاي شش وجهي نيز داراي خواص صوتي هستند از كاربرد صوتي شش وجهي در طبيعت مي توان كندوي زنبور عسل را مثال آورد كه دقيقا عمل انتقال صوت يا رزونانس را انجام می دهد.
ارسي در معماري سنتي ايران
پنجره مشبكي است كه به جاي گشتن روي پاشنه گرد بالا مي رود ودر محفظه اي كه در نظر گرفته شده جاي مي گيرد . ارسي معمولا در اشكوب كوشكها وپيشان و رواق ساختمانهاي سردسيري ديده مي شود . نقش شبكه اي ارسي معمولا مانند پنجره وروزنهاي چوبي است .که در آن از شیشه های رنگی و سفید استفاده میکنند.
بیشترین استفاده از شیشه در معماری سنتی در ارسی است به همین دلیل در شرح نسبتا کاملی از ارسی می آوریم.
شباک
هوای متغیر ایران، آفتاب تند و روشن، باد و باران، توفان و گردباد و عقاید خاص ملی و مذهبی ایجاب می کرده که ساختمان علاوه بر در و پنجره، پرده ای یا شباکی برای حفاظت درون بنا داشته باشد.درون ساختمان با روزن ها و پنجره های چوبی یا گچی و پرده محفوظ می شد و بیرون آنرا با شبکه های سفالی یا کاشی می پوشاندند، این شبکه ها شدت نور را گرفته و نور ضعیف تری از لا به لای آن ایجاد می شود. انحراف پرتوهای نور در اثر برخورد با کنارهای منقوش شبکه سبب پخش نور شده و به یکنواختی و پخش روشنایی کمک می کرد. ضمناً علی رغم آنکه تمام فضای بیرون از داخل به راحتی قابل رﺅیت بود از بیرون هیچگونه دیدی در طول روز به داخل نداشت.
پنجره معمولاً برای دادن نور، جریان هوا و رﺅیت مناظر بیرون بدون بر هم زدن خلوت اهل خانه است. در مناطقی که نور خورشید شدید است، پنجره باید متناسب با شدت نور ساخته شود. پنجره های مشبک تعادلی بین نور خارج و داخل ایجاد
می کند، تعادلی که وقتی از داخل نگاه کرده شود جلوی نور شدید آفتاب را می گیرد و مانع خسته شدن چشم در مقابل نور شدید خارج می شود.طرح هایی که در ساختن پنجره های مشبک به کار برده می شود اغلب به گونه ای است که نور داخل اتاق را تنظیم می کند. پنجره های مشبک نور شدید خارج را پخش کرده و آن را تعدیل می کنند و وقتی نور بیرون شدید نیست همه ی آن را به داخل اتاق عبور می دهند. گاهی برای در و پنجره های مشبک شیشه نیز به کار برده می شود. (به درهای مشبک، در و پنجره گفته می شود). در و پنجره و روزن های مشبک چوبی، سفالین و گچین در زمستان با کاغذ روغن زده مسدود و در تابستان ها باز می شد.
وزن و پنجره را نمی توان از هم تفکیک کرد. در واقع روزن را می توان یک پنجره کوچک دانست که معمولاً در بالای در و گاهی در دو سوی آن برای گرفتن روشنایی و تأمین هوای آزاد برای فضاهای بسته به کار می رفته است. به عبارت دیگر روزن به سوراخهائی اطلاق می گردید که در کلاله و یا شانه طاق ها تعبیه می شده است. روزن گاهی با چوب و گاه با گچ و سفال ساخته می شده و اغلب ثابت بوده است. در بناهایی که دارای بافت مرکزی و درونگرا بودند و از سقف هشتی یا از نقطه ای دیگر نور کافی برای هشتی تأمین می شد، در بالای در ورودی روزن قرار می دادند.
صرفه جويي انرژي در پنجره ها
پنجره ها از نظر صرفه جويي انرژي نقش حساسي دارند، چرا كه حدود 30 % از كل تلفات حرارتي ساختمان از پنجره ها صورت مي گيرد. به همين دليل پنجره هايي كه در جاي خوبي نصب نشده اند يا خوب محافظت نميشوند، ميتوانند هزينه سوخت را بسيار بالا ببرند.
اگر تصميم داريد ساخت ساختمان جديدي را شروع كنيد، با يك مشاور آشنا به اصول صرفه جويي تماس بگيريد. ام اگر ميخواهيد ساختمان موجود خود با بهينه سازي كنيد واز هزينه هاي خود بكاهيد، اين بروشور ميتواند راهنماي خوبي براي شما باشد.
جلوگيري از تلفات حرارتي پنجره ها دو جداره كردن: دو جداره كردن شيشه هر پنجره هاي باعث بالا رفتن كارآيي آن ميشود، بويژه پنجره هايي كه پرده اي روي آنها نصب نشده است.
پنجره دو جداره داراي دو شيشه مي باشد كه بين آنها يك فضاي كاملا درزبندي شده قرار گرفته است. اين فاصله معمولا بين 6 تا 20 ميليمتر است. اگر اين فاصله هوايي 15 ميليمتر انتخاب شود، بهترين كارآيي بدست مي آيد. دو جداره كردن پنجره با وجود اينكه اتلاف حرارت را كاهش مي دهد، جلوي ورود نور و گرماي خورشيد را نميگيرد. بنابراين در فصول گرم سال براي كاهش ورود گرما به داخل ساختمان بايد جلوي تابش مستقيم خورشيد به پنجره را گرفت.
دركنار اينها، دو جداره كردن پنجره ها باعث كم شدن ورود سر و صدا به داخل ساختمان مي شود و نيز بخارگيري پنجره ها در فصول سرد سال كاهش مي يابد. براي دو جداره كردن پنجره يك جداره موجود ميتوان يك لايه ديگر از شيشه يا اكرايليك شفاف ديگر روي آن نصب كرد و فضاي بين آنها را كاملا درزبندي كرد. در اين فضا بايد مقداري ماده جاذب رطوبت قرار داد تا رطوبت اين فضا را كاملا بگيرد. يي پنجره با شيشه تك جداره تقريبا 10 برابر يك ديوار عايقكاري شده هم اندازه خود تلفات حرارتي دارد. چنين پنجره اي سه مشكل عمده ايجاد مي كند: بالا بودن تلفات حرارات، فراهم نشدن آسايش ساكنين، بخار گرفتن پنجره ها.
براي كاستن از مشكلات ناشي از پنجره ها، ميتوان از راههاي مختلف يك لايه هواي ساكن بين محيط داخل و خارج ايجادكرد. با انجام اين كار تلفات حرارتي پنجره به نصف كاهش مي يابد.
پر كردن با گاز: در برخي از پنجره هاي دو جداره، فضاي مياني را با گازهايي مانند آرگون و كريپتون پر مي كنند تا كارآيي آنها حدود 10 % افزايش يابد.
پنجره هايLow-E(كم تابش): پنجره هاي كم تابش داراي لايه هاي هستند كه حرارت تابشي داخل ساختمان كه ميخواهد از پنجره به بيرون تابيده شود را به داخل بار مي تاباند. كارآيي اين پنجره ها تا 20 % بالاتر از پنجره هاي دو جداره استاندارد است. در فصل زمستان اين پنجره ها ورود گرماي خورشيد به داخل ساختمان را خيلي كاهش ميدهند.
فيلمهاي شفاف: يك راه ديگر نصب فيلمهاي شفاف بر روي پنجره است. نصب اين فيلمها بسيار ساده است و به كمك يك نوار چسب دو طرفه به شيشه مي چسبد. در اين روش با قيمت كمتر همان كارآيي پنجره هاي دو جداره معمولي بدست مي آيد.
پرده ها: نصب پرده هاي كاملا چين دار كه پنجره را كاملا بپوشاند ميتواند جلوي اتلاف حرارت را به مقدار زيادي بگيرد. اين پرده ها در فصل تابستان نيز جلوي تابش خورشيد را ميگريند و به خنك نگه داشتن داخل ساختمان كمك شاياني ميكنند، بويژه اگر آستر براق داشته باشند. به اندازه بودن و نصب صحيح پرده بسيار مهم است. پرده بايد طوري باشد كه هوا نتواند پشت آن آزادانه حركت كند. براي اين كار ميتوان فاصله ريل پرده تا ديوار را با چيزي مانند تخته پر كرد يا گيره ها را طوري به پرده زد كه خ ود پرده تا ديوار ادامه پيدا كند. همچنين ميتوان پايين پرده را با وسيله اي بر روي ديوار ثابت كرد.
انجام كارهاي زير اثر كاهنده ناچيزي بر روي تلفات حرارتي در زسمتان دارند يا اصلا بيفايده هستند:
نصب پرده كركره: چون هوا از بين پره ها به راحتي حركت مي كند و حرارت را جابجا مينمايد.
استفاده از شيشه هاي چند لايه يا ضخيم: انجام اين كار جلوي ورود سر وصدا را ميگيرد ولي تاثير بسيار كمي بر روي ميزان اتلاف دارد.
استفاده از شيشه هاي بازتابنده يا تيره: اين شيشه ها تاثير محدودي دارند و باعث كم شدن نور و حرارت خورشيد در همه موانع سال ميشوند.
حصيرها و پرده هاي پارسيانا: حصير را ميتوان در طرف داخل پنجره نصب كرد. حصيرها بايد كاملا به هم چسبيده باشند تا بتوانند يك فضاي درزبندي شده بوجود آورند و بيشترين كارآيي را داشته باشند. نصب پرده هاي پارسيانا نيز ميتواند تاثير بسزايي در كاهش مصرف سوخت داشته باشد. اين پرده ها از صفحات آلومينيومي كه بين آنها با مواد عايق پر شده است، تشكيل شده اند.
سايبان براي تابستان
نصب سايبان در پنجره هاي رو به جنوب: وجود سايبان براي پنجره هاي رو به جنوب در فصل تابيستان لازم است اما بايد توجه داشت كه اين سايبان در فصل زمستان جلوي ورود حرارت خورشيد را به داخل ساختمان نگيرد. براي ان كار راههاي مختلفي وجود دارد.
نصب سايبان قابل تنظيم: براي كاهش ورود نور خورشيد ميتوان در سمت بيرون پنچره حصير يا پرده پارسيانا نصب كرد. با اين روش ميتوان در تابستان بيشترين سايه ممكن را ايجاد نمود و در فصل زمستان نيز با جمع كردن يا بالا كشيدن اين سايبان ها ورود گرماي خورشيد را امكان پذير ساخت.
نصب حصير يا صفحات كدر در بالاي پنجره: اين صفحات ارزان قيمت را ميتوان تابستانها نصب كرد و با شروع فصل سرد آنها را جمع نمود.
نصب سايبان با ابعاد محاسبه شده: اندازه سايبان و ارتفاع آن از بالاي پنجره را مي توان طوري تعيين كرد كه جلوي آفتاب بلند تابستان را بگيرد ولي در زمستان آفتاب بتواند بدون برخورد با سايبان وارد خانه شود.
نصب سايبان با پره هاي ثابت يا متحرك: زاويه و فاصله اين پره ها را ميتوان طوري تعيين كرد كه جلوي آفتاب تابستان را بگيرد ولي مانع آفتاب زمستان نشود.
كاشت درختاني كه برگشان در زمستان ميريزد: با اين كار ميتوان جلوي تابش آفتاب به داخل خانه را گرفت در زمستان هم با ريختن برگ اين درختان مانعي بر سر راه ورود نور خورشيد به ساختمان وجود نخواهد داشت. بايد توجه كرد كه كاشت درختان هميشه سبز مفيد نيست زيرا در زمستان مانع از رسيدن گرماي خورشيد مي شوند پس امكان كاشت آنها در نزديك خانه وجود ندارد.
استفاده از ايوانهاي خيلي عميق توصيه نمي شود زيرا با وجود مناسب بودن براي تابستان، در زمستان، به دليل جلوگيري از ورود گرماي خورشيد، مشكل ساز ميشود. پنجره هاي شرقي و غربي هنگام تابستان بايد به طور كامل از آفتاب طلوع و غروب حفاظت شوند. براي اين كار بهترين راه استفاده از حصير يا ديگر چيزهايي است كه پنجره را به طور كامل بپوشانند. استفاده از سايبانهاي متحرك اين امكان را فراهم ميسازد كه در زمستان يا در روزهايي كه هوا زياد گرم نيست از اين پنجره ها استفاده شود.
حفاظت از پنجره هاي سقفي و نورگيرها: پنجره هاي سقفي و نورگيرها در تامين روشنايي ساختمان نقش بسيار مهمي دارند. اما وجود آنها ميتواند مشكلات زيادي از نظر گرمايي ايجاد كند. براي پيشگيري يا حل اين مشكلات اقدامات مختلفي را ميتوان انجام داد. دو جداره كردن شيشه ها راهي است براي كاهش اتلاف حرارتي در زمستان اما باز هم اتلاف حرارتي آنها تا 10 برابر يك سقف ايزوله شده است.
براي كاهش اثر نورگيرها ميتوان آنها را با يك صفحه شفاف يا شيشه اضافي از محيط خانه جدا كرد. براي كاهش اثرات منفي نورگيرها در تابستان ميتوان روي آن سايبان نصب كرد يا پره هايي با زاويه قابل تنظيم روي آنها قرار داد.
ساخت يك ساختمان جديد مطابق با مقررات: تمام ساختمانهايي كه در كشور ساخته مي شوند بايد مقررات ملي ساختمان در آنها رعايت شده باشد. مبحث نوزدهم از اين مقررات كه از تيرماه سال 1380 رعايت آن الزاميست، در ارتباط بامصرف انرژي ميباشد و براساس آن ضريب انتقال حرارت كلي هيچ ساختماني نبايد از حد استانداردي بالاتر باشد. اين ضريب به طور مستقيم با ميزان تلفات حرارتي ساختمان در ارتباط است. با رعايت مقررات مبحث نوزدهم در خانه جديد خود، قبض گاز شما سالانه تا 16 هزار تومان كمتر ميشود و با اين كار هر سال دست كم حدود 32 هزار تومان به اقتصاد ملي كمك خواهيد كرد. همچنين با اين صرفه جويي، سالانه 40 هزار تومان از هزينه هاي زيست محيطي خواهيد كاست.
